Miała bronić Lwowa przed najazdami, a teraz sama potrzebuje ochrony przed czasem, obojętnością i pociągami.Twój Miasto Odwiedziliśmy zamek starosielski – unikatowy zabytek o znaczeniu narodowym, który jest o krok od ostatecznego zniszczenia, i dowiedzieliśmy się, dlaczego odpowiedzialność za jego ratowanie jest przerzucana z jednych na drugich.

Pasażerowie pociągów kursujących obok miejscowości Stare Sioło na Lwowszczyźnie często przyciągają wzrok do okien. Tuż przy torach kolejowych wznoszą się majestatyczne, miejscami 16-metrowe mury obronne. Z daleka zamek wciąż wygląda jak groźna, niezdobyta cytadela.

Jednak gdy podejdzie się bliżej, romantyzm znika. Największy zamek obwodu lwowskiego pod względem powierzchni (to ponad dwa hektary) znajduje się z dala od popularnych tras turystycznych. Dziś jego dziedziniec zarasta trawą i służy jako pastwisko dla bydła, a głębokie pęknięcia w murach i sterty śmieci w piwnicach sygnalizują: zabytek umiera.

„Twoje Miasto” odwiedziło teren zamku starosielskiego, przeprowadziło rozmowy z lokalnymi władzami i uzyskało odpowiedzi od Lwowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej oraz Ministerstwa Kultury Ukrainy dotyczące przyszłości tej unikatowej twierdzy.

Od magnackiego przepychu do bazy warzywnej

Zamek Starosielski to unikatowy zabytek architektury obronnej XVI-XVII wieku. Pierwsze drewniane umocnienia istniały tu już w XV wieku, a później książęta Ostrogscy zaczęli wznosić kamienną fortecę w celu ochrony południowo-wschodnich dróg do Lwowa przed tatarskimi najazdami. Zgodnie z dawną tradycją, do zaprawy wapiennej dla wytrzymałości dodawano mleko i jajka. Być może dlatego mury wytrzymały wieki oblężeń.

Budowę rozległego kompleksu rozpoczął Wasyl-Konstanty Ostrogski, jeden z najzamożniejszych magnatów Rzeczypospolitej. Dzieło kontynuował jego syn Janusz. Badacze przypuszczają, że do projektowania przyczynił się znany lwowski architekt Ambroży Przyhylny (autor kościoła Bernardynów i Cerkwi Uspieńskiej we Lwowie).

Ostateczny kształt w stylu wschodnioeuropejskiego późnego renesansu zamek uzyskał za sprawą wnuka Janusza - Władysława-Dominika Zasławskiego w 1642 roku. Co prawda, już sześć lat później, podczas powstania Chmielnickiego, kozacy zniszczyli fortecę. Ale książę natychmiast rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę przebudowę. Według przekazów, pracowały tu tysiące robotników, a sam Władysław-Dominik osobiście nadzorował prace i nawet pomagał budowniczym.

Forteca okazała się na tyle groźna, że w 1654 roku kozacy i wojska moskiewskie nie odważyły się jej szturmować podczas oblężenia Lwowa. A w 1672 roku pod murami Starego Sioła na nic zdali się także Turcy. ówczesny arsenał zamku imponował: 8 wielkich armat, 13 moździerzy, 114 strzelb i mnóstwo broni białej.

Dwupiętrowe wschodnie skrzydło służyło jako pałac mieszkalny, a jego attyka – górna część ściany – do dziś przypomina o dawnej świetności królewskich wież. Niestety, z sześciu wież do naszych czasów przetrwały tylko trzy.

Zmiana właścicieli (Czartoryscy, Potoccy) w XVIII-XIX wieku przyniosła upadek. Nowi magnaci budowali nowocześniejsze pałace, a obronny przyczółek przekształcono najpierw w browar, następnie w gorzelnię i magazyny. Władza radziecka poszła jeszcze dalej – urządziła w książęcych piwnicach rejonową bazę warzywną, gdzie przechowywano ziemniaki i buraki dla Lwowa.

Pod koniec lat 80. XX wieku podjęto próbę rekonstrukcji zamku, nawet przywieziono cegłę i postawiono rusztowania. Ale wraz z rozpadem ZSRR wszystko porzucono, a zabytek zamienił się w wysypisko śmieci.

Rusłana i stracone iluzje koncesji

W 2007 roku do ratowania unikalnego zabytku dołączyła znana piosenkarka Rusłana Łeżyczko. Aktywnie wspierała zamek i z własnych środków zorganizowała gruntowne sprzątanie terenu, oczyszczając dziedziniec zamku z wieloletnich zarośli i drzew.

Wydawało się, że światełko w tunelu pojawiło się w 2010 roku, kiedy to zamek starosielski jako pierwszy na Ukrainie został przekazany w koncesję na 49 lat. Koncesjonariusz – dyrektor generalny „Kris” Mychajło Ryba – składał obietnice. Zobowiązał się do 2012 roku wyprowadzić zabytek ze stanu awaryjnego, do 2013 roku – odbudować jedną z półzniszczonych wież, a do końca 2015 roku – całkowicie oddać cały obiekt historyczny do użytku.

Jednak głośne deklaracje pozostały jedynie na papierze. Na terenie zamku nie zrobiono absolutnie nic z obiecanych rzeczy. Z powodu katastrofalnego niewywiązania się z warunków renowacji i niewłaściwego utrzymania obiektu, państwo rozpoczęło proces sądowy, a ostatecznie w 2023 roku sąd rozwiązał umowę koncesyjną, zwracając największy zamek na Lwowszczyźnie w posiadanie państwa. Lata jednak zostały stracone, a forteca nadal day za dniem niszczała.

Dziecięce zabawy na granicy życia i śmierci

Obecnie pobyt na terenie zamku starosielskiego to ekstremalna przygoda z podwyższonym ryzykiem dla życia. Potężne, dwumetrowej grubości mury pokryte są głębokimi pęknięciami, które z każdym rokiem się poszerzają. Głównym niszczycielem jest kolej. Pociągi przejeżdżają tuż pod murami fortecy, powodując stałe, szkodliwe wibracje dla prastarej budowli.

Ponadto, na dziedzińcu, wśród trawy, kryją się niepostrzeżenie głębokie zapadliska prowadzące do półzniszczonych podziemi.

Nie ma tu żadnej ochrony ani ogrodzenia. Jedynym ostrzeżeniem jest samotna tabliczka na jednym z murów, na której widnieje prośba, by nie podchodzić bliżej niż na 3 metry, ponieważ mur się rozpada. Jednakże, wszystkie mury są tu w stanie awaryjnym.

Podczas wizyty dziennikarza Twojego Miasta na terenie zamku, biegały właśnie troje miejscowych dzieci w wieku około 9-10 lat. Na pytanie, czy często tu przychodzą, dzieci beztrosko odpowiadają:

Dzieci nawet nie podejrzewają, że każdy taki krok może okazać się fatalny.

Stanowisko społeczności: „Potrzebna jest natychmiastowa konserwacja”

Starosta starosielskiego okręgu starościńskiego Wasyl Kucyk w rozmowie z Twoim Miastem twierdzi, że los zamku bardzo niepokoi społeczność, ale oni mają związane ręce.

„W przypadku wsi po prostu nie ma wystarczających środków, aby choćby stworzyć solidne ogrodzenie wokół kompleksu. Własnymi siłami, jako społeczność, od czasu do czasu organizujemy tu prace porządkowe, usuwamy śmieci. Ale na prace na dużą skalę potrzebne jest zupełnie inne finansowanie” – wyjaśnia wójt gminy.

Jego zdaniem, stan budowli jest obecnie krytyczny:

„To katastrofa, że konserwacja zamku nie została jeszcze przeprowadzona. Jego zniszczenie w ostatnim czasie znacznie przyspieszyło. Pęknięcia z roku na rok znacząco się powiększają. Jeśli nic nie zrobimy, według moich prognoz, już za 3 lata mury mogą się całkowicie zawalić. Należy jak najszybciej zrobić choćby solidne zadaszenie nad murami, co powstrzyma niszczące działanie śniegu, mrozów, deszczu i wiatru”.

Co mówią w obwodzie

Twoje Miasto zwróciło się o komentarz do głównej architektki obwodu lwowskiego Ołeny Wasylko. Zapytaliśmy o plany renowacji, bezpieczeństwo dzieci i wpływ kolei. Przedstawiamy kluczowe tezy odpowiedzi LOVA:

O pieniądzach: Obecnie w budżecie obwodowym i państwowym nie przewidziano środków na wykonanie dokumentacji naukowo-projektowej i badania ze względu na znaczny koszt prac i priorytetowe potrzeby obronne kraju w warunkach pełnoskalowej wojny.

O bezpieczeństwie i dzieciach: Przebywanie na terenie zamku jest obecnie rzeczywiście niebezpieczne. Jednakże, zgodnie z Ustawą Ukrainy „O samorządzie miejscowym na Ukrainie”, kwestie zagospodarowania terenu, zapewnienia czystości, porządku i bezpieczeństwa na terenie miejscowości należą właśnie do kompetencji organów samorządu miejscowego (czyli rady wiejskiej).

O śmieciach i inicjatywie: LOVA podkreśla, że ochrona zabytku wymaga odpowiedzialności ze strony samej społeczności. Jednocześnie, zdaniem urzędników, ze strony społeczności Starego Sioła nie nadeszły żadne prośby ani inicjatywy dotyczące ochrony lub rozwoju zamku jako obiektu turystycznego.

O kolei i pęknięciach: Aby określić dokładny wpływ wibracji od pociągów i procesów geologicznych na niszczenie murów, konieczne są dodatkowe badania techniczne, na które również potrzebne są środki.

Obecnie, po powrocie zamku do państwa, LOVA deklaruje poszukiwanie „efektywnego modelu zarządzania” lub nowego inwestora, jednak oczywiście kolejki mecenasów czy partnerów podczas wojny nie ma.

Ministerstwo Kultury: „Zamek nie jest na naszym bilansie”

W odpowiedzi na zapytanie Twojego miasta od Ministerstwa Kultury Ukrainy pod podpisem zastępcy Ministra Jewhena Lawrowa wynika, że zabytek ten nie znajduje się na ich stanie.

W Ministerstwie Kultury zaznaczają: zamek w Starym Siole jest zabytkiem architektury o znaczeniu narodowym (nr ewidencyjny 486).

„Wspomniany zabytek nie znajduje się na stanie przedsiębiorstw, instytucji lub organizacji należących do sfery zarządzania Ministerstwa Kultury Ukrainy. Informacja dotycząca posiadacza stanu technicznego wspomnianego zabytku na czerwiec 2026 roku w Ministerstwie Kultury Ukrainy nie istnieje”, — głosi oficjalna odpowiedź.

Z powodu tego, że obiekt nie znajduje się na ich stanie, Ministerstwo, zgodnie z Kodeksem budżetowym, po prostu nie ma prawnych podstaw do przydzielania na niego środków. Ponadto, Ministerstwo Kultury ani razu nie przeprowadziło oficjalnego oględzin zamku, dlatego nie posiadają zarejestrowanego aktu jego awaryjności. Informacji o tym, czy Lwowska Obwodowa Administracja Państwowa podejmuje działania dla bezpieczeństwa na obiekcie (ustawienie ogrodzenia lub znaków), w Ministerstwie również nie ma.

Ministerstwo przypomina: zgodnie z prawem za utrzymanie, konserwację i naprawę odpowiada właściciel lub zarządca – na własny koszt lub ze środków pochodzących z darowizn i dotacji. Ciągłe monitorowanie stanu twierdzy to z kolei obowiązek rady wiejskiej.

Marzenie, które rozpada się na oczach

Wieloletni dyrektor Lwowskiej Galerii Sztuki, Bohater Ukrainy Borys Woznicki wierzył, że ten zamek ma ogromny potencjał – mogłyby się tu odbywać spektakularne międzynarodowe festiwale, działać muzea i prowadzone być różnorodne wydarzenia artystyczno-kulturalne. Doświadczenia krajów europejskich dowodzą: takie zabytki mogą z powodzeniem zarabiać i utrzymywać się same, pod warunkiem zapewnienia im systemowego zarządzania.

W swoim czasie, dzięki tytanicznym wysiłkom Borysa Woznickiego, udało się wyrwać z sowieckich zaniedbań i odrestaurować zamki w Olesku i Złoczowie, a także zwrócić państwu rezydencję królewską w Żółkwi. Woznicki, twórca słynnego szlaku turystycznego „Złota Podkowa Lwowszczyzny”, wielokrotnie podkreślał znaczenie odnowienia murów Starego Sioła, jednak za jego życia to marzenie pozostało niespełnione.

I w ukraińskich realiach zamek starosilski znalazł się w zamkniętym kręgu biurokracji. Ministerstwo Kultury nie wie, kto jest odpowiedzialny za utrzymanie; obwód mówi, że podczas wojny wszystkie środki idą na obronę, a za bezpieczeństwo odpowiada wieś; a w budżecie wsi, jak tam deklarują, nie ma pieniędzy nawet na ogrodzenie.

Jeśli nie rozpocznie się konserwacja murów, największy zamek Obwodu Lwowskiego może pozostać jedynie na starych fotografiach i we wspomnieniach turystów, którzy zdążyli zobaczyć i zapamiętać jego wielkość.

Czytaj także: Mijaliście je dziesiątki razy. Co kryją zabytkowe wille Lwowa.

Przypominamy, że wcześniej "Miasto" pisało o Pałacu Arcybiskupów we wsi Obroszyno, który również niszczeje na oczach i jest niebezpieczny dla zwiedzających.