Dziś, 23 czerwca, w święto Narodzenia Jana Chrzciciela wspominamy historię jednej z najstarszych lwowskich świątyń, nazwanej jego imieniem. Znajduje się ona przy ulicy Użhorodska, 1.

W ciągu swojego istnienia budynek świątyni przeszedł wiele rekonstrukcji i przebudów, w wyniku czego niewiele przypomina pierwotną konstrukcję. Obecnie mieści się tu Muzeum Najstarszych Pamiątek Lwowa Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuk im. Borysa Woznickiego.

Ile lat ma cerkiew

Wśród lwowskich historyków toczą się spory dotyczące czasu budowy świątyni: rok 1201, 1236 czy 1247. Pierwsza pisemna wzmianka o niej pochodzi z 1371 roku.

Jak opowiadał "Twojemu Miastu" kierownik sektora "Muzea-Pamiątki" Galerii Sztuk, Natalia Kliść, jedna z najpopularniejszych wersji głosi, że świątynię zbudowano dla węgierskiej księżniczki Konstancji – żony księcia Lwa Halickiego.

Inna z wersji mówi, że świątynię zbudowano na cześć narodzin Daniela Halickiego. W latach 30. XIII wieku zatrzymywali się tu mnisi misji dominikańskiej, w latach 40.-50. XIII wieku świątynię przekazano gorliwej katoliczce Konstancji, a po jej śmierci oddano ją ormianom-uniatom.

Jak zaznaczyła kierowniczka, przez swoją historię świątynia przechodziła z jednej konfesji do drugiej i, niczym feniks, odradzała się z popiołów.

Przebudowy świątyni

Cerkiew również wielokrotnie płonęła i stała pusta. Największy pożar miał tu miejsce w 1799 roku, po czym świątynię zamknięto na blisko 30 lat. Po tym ją odrestaurowano, jednak nieudanie. Później, w 1887 roku, miała miejsce najbardziej gruntowna przebudowa świątyni, którą kierował znany lwowski architekt Julian Zachariewicz.

W 1911 roku za kościołem zbudowano klasztor sióstr Serca Chrystusowego. Przez pewien czas w kościele odprawiano nabożeństwa, a po wojnie mieściły się tu pomieszczenia gospodarcze, garderoba, a nawet kostnica, jednak brak na to potwierdzeń dokumentalnych.

W pierwotnej postaci świątynia była niewielka – osiem na sześć metrów. Z czasem jednak dobudowano przedsionek, zakrystie, obniżano, a następnie ponownie podnoszono sklepienie.

Co znaleziono podczas wykopalisk

Podczas wykopalisk w 1978 roku pod podłogą świątyni znaleziono wiele pochówków. Według Natalii Klisz, odkryto 38 szkieletów, w tym dziewięć dziecięcych, spoczywających w trzech różnych warstwach gruntu.

Przed wejściem do budynku świątyni znajduje się również zagłębienie, którego wymiary wskazują na to, że mogło tam znajdować się pochówek w sarkofagu. Według legendy, pochowano tam samą księżniczkę Konstancję. Jest to jednak tylko hipoteza, ponieważ dokumenty, jeśli istnieją, zostały zniszczone lub spłonęły.

Wiele kości znaleziono podczas przebudowy ogrodzenia w pobliżu świątyni. Zebrano je i pochowano za kościołem. Nawiasem mówiąc, na fasadzie budynku świątyni znajduje się wizerunek Konstancji, jej pamięć czci się tu 15 marca, w Dniu Niepodległości Węgier.

Na ścianie świątyni podczas badań archeologicznych znaleziono graffiti, które być może wskazuje na jej pierwotny wygląd – z absydą. Pozostawiono je do oglądania.

Niegdyś w świątyni znajdowała się najstarsza ikona – Matka Boska Lwowska, której długo szukał Borys Woznicki. Obecnie znajduje się ona w pałacu Potockich. 

Jak zmieniła się świątynia w czasach niepodległej Ukrainy

Odkąd świątynia znalazła się pod jurysdykcją Lwowskiej Galerii Sztuk Pięknych, rozpoczęto w niej nowe badania. W 1994 roku otwarto tu filię – Muzeum Najstarszych Zabytków Lwowa.

Nie udało się przywrócić pierwotnego wyglądu świątyni z powodu licznych przebudów. Jednak podczas renowacji m.in. odsłonięto małe witrażowe okna świątyni. Znajduje się tu również zmniejszona kopia świątyni w jej pierwotnej postaci. Kto stworzył ten model – nie wiadomo.

Zachowane fragmenty malowideł datowane są nie później niż na XVI wiek. W szczególności można dostrzec rozety kwiatowe.

Obrazów w kościele św. Jana Chrzciciela nie ma zbyt wiele: reprodukcja ikony Matki Bożej, której kopia znajduje się w kościele dominikańskim, a oryginał – w kościele św. Mikołaja w Gdańsku (Polska), a także znana Częstochowska Matka Boża.

Niegdyś w kościele-muzeum odbywały się wystawy sztuki sakralnej, które planuje się wznowić, a także organizować koncerty organowe.

Konsekracja kościoła św. Jana Chrzciciela odbyła się w 2009 roku. Z powodu koronawirusa był on przez jakiś czas zamknięty – do 1 lipca 2021 roku.

Kierowniczka sektora powiedziała również, że dzwonnicę, która niegdyś stała przed kościołem, a teraz znajduje się po prawej stronie cerkwi, zbudował w 1887 roku Julian Zachariewicz. Jednak w 1939 roku dzwony dziwnie zniknęły i świątynia pozostawała „głucha” aż do 2010 roku.

Więcej o historii kościoła św. Jana Chrzciciela przy ul. Użhorodskiej opowiadamy w niniejszym materiale.

Całkowite lub częściowe powielanie tekstu bez pisemnej zgody redakcji jest zabronione i uważane za naruszenie praw autorskich.